عصر کرد - کرمانشاه- تکیه معاونالملک با کاشیکاریهای بینظیر خود در حصار رطوبت، کمبود اعتبار و تعطیلی موزه میرنجد و نجات این شاهکار بیبدیل معماری نیازمند اقدام فوری و تخصیص بودجه ملی است.
خبرگزاری مهر - گروه استانها- کوثر یاوری: استان کرمانشاه به عنوان گهواره تمدن و تاریخ، همواره در دل خود شاهکارهای بینظیری از هنر و معماری ایرانی-اسلامی را جای داده است. در میان بناهای تاریخی متعدد و پرشمار این کلانشهر، تکیه معاونالملک جایگاهی کاملاً متفاوت و استثنایی دارد؛ بنایی شگرف که هنر اصیل کاشیکاری در آن با روایتهای عمیق مذهبی، رویدادهای تاریخی، و ظرافتهای فرهنگی و اسطورهای بهگونهای در هم آمیخته شده که مجموعهای بینهایت چشمنواز و مسحورکننده را شکل داده است. این تکیه به خاطر ظرافت، تنوع و گستردگی بیمانند تزئینات خود، یکی از شاخصترین و ارزندهترین آثار تاریخی کرمانشاه و از مقاصد اصلی و جاذبههای مهم گردشگری در غرب کشور محسوب میشود.
دیوارهای تکیه معاونالملک همچون بوم نقاشی عظیمی است که تابلوهای کاشیکاری آن، روایتی زنده و رنگارنگ از داستانهای قرآنی، حماسههای مذهبی همچون واقعه عاشورا و نبردهای صدر اسلام هستند. در کنار این نگارههای مذهبی، قابهای بزرگ کاشی، چهرههای شخصیتهای شناختهشده کرمانشاه، پادشاهان باستانی، مشاهیر و اسطورههای تاریخ ایران را با هنرمندی تمام به نمایش گذاشتهاند. همین ویژگیهای منحصربهفرد و تلفیق هنرمندانه مذهب و حماسه باعث شده تا ارزش هنری و تزئینی این بنا در کنار اهمیت تاریخی، سیاسی و اجتماعی آن، برجستگی ویژهای پیدا کند و آن را از سایر تکایای ایران متمایز سازد.
این شاهکار معماری، امروز بعد از محوطه باستانی طاقبستان، با افتخار دومین مقصد پربازدید گردشگری شهر کرمانشاه به شمار میرود. موقعیت مکانی ویژه آن و نزدیکی به بازار سنتی و تاریخی شهر، در کنار دسترسی نسبتاً مناسب، به ظرفیت گردشگری آن افزوده است؛ بهگونهای که گردشگرانی که از طاقبستان بازدید میکنند، در مسیر معرفی جاذبههای تاریخی شهر مستقیماً به سمت تکیه معاونالملک هدایت میشوند تا اوج هنر رنگ و لعاب را در قلب بافت تاریخی کرمانشاه نظارهگر باشند.
اما حفظ این میراث باشکوه نیازمند توجهات ویژهای است. برای شناخت دقیقتر و حفاظت علمی از این میراث ارزشمند، در سالهای اخیر اقدامات و مستندسازیهای تخصصی و مدرنی از جمله فتوگرامتری کل بنا و اسکن لیزری دقیق تمامی تزئینات و کاشیها انجام شده است. با این حال، یکی از جدیترین تهدیدات این بنا، نفوذ رطوبت است. در همین راستا، طرحی مهندسی برای مدیریت و انتقال آبهای زیرزمینی و مقابله با رطوبت زیرسطحی و صعودی بنا با همکاری شرکت آب منطقهای تدوین و به مرحله اجرا درآمده است که هماکنون مراحل پایانی خود را طی میکند و نویدبخش دفع یکی از بزرگترین خطرات از پیکره این بناست.
در کنار این اقدامات حفاظتی و کالبدی، معرفی دیجیتال تکیه معاونالملک در عصر ارتباطات نیز به شدت مورد توجه قرار گرفته است. از بهروزرسانی اطلاعات دیجیتال و تهیه راهنماهای مجازی گرفته تا طراحی تابلوهای معرفی استاندارد و کدهای QR چندزبانه، همگی در دستور کار قرار دارند. تداوم این اقدامات هوشمندانه، در کنار برنامهریزی هدفمند برای تقویت زیرساختهای معرفی و ساماندهی مبلمان و فضای پیرامونی بنا، میتواند تکیه معاونالملک را بیش از پیش به عنوان یکی از نمادهای باشکوه هنر، تاریخ و هویت اصیل کرمانشاه، نهتنها در سطح ملی، بلکه در عرصههای بینالمللی معرفی نماید.
سایه سنگین رطوبت و کمبود اعتبارات بر سر شاهکار معماری
کیومرث خانی لعلآبادی، معاون اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه ممتاز این اثر تاریخی اظهار کرد: در سطح کشور بناهای شناختهشدهای همانند تکیه زنجان یا تکیه امیرچخماق یزد وجود دارند، اما تکیه معاونالملک نیز کم از آنها نیست. تابلوهای نفیس و روایتگر این بنا که هرکدام قصهای از قرآن یا مسائل مذهبی را بیان مینماید بسیار زیبا و چشمنواز هستند و در کنار آنها کاشیهایی با ابعاد بزرگ که هرکدام یک قاب عکس از مشاهیر کرمانشاه و کشور هستند، نشاندهنده اهمیت کاشی در تزئین این بناست؛ ویژگی خاصی که تکیه معاونالملک را از لحاظ تزئینات، در جایگاهی بالاتر از سایر تکایای کشور قرار داده است.
وی با بیان اینکه این مجموعه جدا از مسائل مذهبی جایگاه مهمی در مسائل اجتماعی و سیاسی کرمانشاه داشته و پس از چند مرحله تخریب، نهایتاً به شکل امروز بازسازی شده است، افزود: این بنای تاریخی بعد از طاقبستان دومین مقصد گردشگران در شهر کرمانشاه میباشد. اما تهدید آسیبهای محیطی و انسانی همیشگی است و نیازمند پایش مداوم است. مالت استفاده شده برای چسباندن کاشیهای بزرگ بنا، دوام کمتری نسبت به مالتهای امروزی دارد و خارج شدن کاشیها از محل خود و امکان افتادن آنها مهمترین تهدید است. از این رو، نیاز به حضور یک متخصص مرمت تزئینات به صورت تماموقت در این بنا کاملاً احساس میشود که متأسفانه این کمبود به یک معضل تبدیل شده است.»
خانی لعلآبادی درباره اقدامات زیرساختی توضیح داد: خوشبختانه در چند سال اخیر اقدامات خوبی برای مستندنگاری انجام شده است؛ کل ساختمان بر اساس روش فتوگرامتری نقشهبرداری شده و کلیه تزئینات آن اسکن لیزر شده است. همچنین به دلیل انسداد مسیر حرکت آبهای زیرسطحی ناشی از ایجاد دیوار در کنار رودخانه آبشوران، بستر تکیه از آب اشباع شده و رطوبت صعودی ایجاد کرده بود. با همکاری شرکت آب منطقهای، طرح زهکش و انتقال آب (شامل حفر چاه و ارتباط از طریق گالری شبیه به قنات و جمعآوری در مادرچاهها) اجرایی شده و هماکنون مراحل پایانی را طی میکند که در صورت تکمیل، گام بسیار مهمی در مراقبت از بنا برداشته خواهد شد.
ضرورت ایجاد پایگاه پژوهشی و ساماندهی فضای پیرامونی
معاون میراث فرهنگی استان کرمانشاه در ادامه گفتگو با خبرنگار مهر از پیگیریها برای ارتقای جایگاه این اثر خبر داد و گفت: با توجه به اهمیت معماری، کارکرد آیینی و کاشیکاریهای نفیس، در حال رایزنی برای ایجاد یک پایگاه پژوهشی مستقل به نام تکیه معاونالملک هستیم که در صورت موافقت وزارتخانه، ظرفیت استان در این زمینه بالا خواهد رفت. در حوزه معرفی نیز، علاوه بر بروشورها و کتابچههای تخصصی، اقدام به بهروزرسانی اطلاعات دیجیتال شده که طی چند ماه آینده به بهرهبرداری میرسد. تهیه و نصب تابلوهای معرفی فضاها و کدهای QR چندزبانه (عربی، انگلیسی و فارسی) نیز از برنامههای پیشرو است. همچنین تهیه تابلوی هدایت گردشگران در معابر پیرامونی جزو برنامههای سال جاری است.
وی با انتقاد از وضعیت بودجهای تصریح کرد: به هیچ عنوان اعتبارات تخصیصیافته جوابگوی نیازهای مجموعه نمیباشد. عناصری همانند در و پنجرههای چوبی مرتباً نیازمند تجدید رنگ و مرمت بوده و باید تعویض و مطابق نمونه اصیل ساخته شوند. سیستم الکتریکال مجموعه نیازمند تعمیر و تعویض کامل است و تأسفبارتر اینکه موزه مردمشناسی تکیه به مدت دو سال است که به دلیل عدم بودجه برای ساخت ویترین و مانکنهای مورد نیاز تعطیل میباشد.
خانی لعلآبادی در پایان به معضلات پیرامونی تکیه اشاره کرد و گفت: در سنوات گذشته با کمک شهرداری طرح مناسبی برای ساماندهی محیطی پیرامون تکیه (سمت خیابان اشکتلخ) جهت احداث فضای سبز و پارکینگ آغاز شد و تملکهایی صورت گرفت، اما متأسفانه ناقص ماند و رها شد. به واسطه حضور عمدهفروشان در خیابان حداد عادل و شلوغی آن، عملاً امکان ورود و خروج وسایل نقلیه گردشگران وجود ندارد. همچنین توجه شهرداری در تخلیه سطلهای زباله پیرامون مجموعه که همیشه مورد انتقاد بوده، بسیار ضروری است.
معماری روایی؛ تقاطع مذهب، اسطوره و تاریخ
فرشته ازره، مدرس و راهنمای گردشگری در گفتگو با خبرنگار مهر با تحلیل تخصصی ارزشهای این بنا اظهار کرد: تکیه معاونالملک را میتوان یکی از برجستهترین نمونههای معماری آیینی و هنرهای تزئینی در کرمانشاه دانست. ویژگی اصلی این بنا، در کنار ساختار معماری (متشکل از حسینیه، زینبیه و عباسیه)، کاشینگاری گسترده و روایتگر آن است؛ بهگونهای که تصاویر موجود در بنا فقط جنبه تزئینی ندارند و مجموعهای از روایتهای مذهبی، تاریخی، اسطورهای و حماسی را منتقل میکنند.
وی افزود: تنوع رنگ، تکنیک، ابعاد و شیوه اجرای کاشیهای تخت، برجسته و نیمهبرجسته، سطح بنا را به بستری برای "معماری روایی" تبدیل کرده است؛ یعنی معماریای که بخشی از پیام خود را از طریق تصویر منتقل میکند. در بخشهایی، روایتهای واقعه عاشورا دیده میشود و در بخشهای دیگر، مضامین حماسی و تصاویری از پادشاهان ایران باستان. این همنشینی نشان میدهد که هنر چگونه عناصر مختلف حافظه فرهنگی ایرانی را در کنار یکدیگر قرار داده است.
ارزه با اشاره به اهمیت تفسیر برای گردشگران تأکید کرد: مهمترین ظرفیت گردشگری این کاشیکاریها، قابلیت تبدیل تصویر به روایت است. اگر هر تصویر فقط بهعنوان یک کاشی زیبا معرفی شود، بخش بزرگی از ارزش آن از دست میرود؛ اما اگر داستان، زمینه تاریخی و مفهوم آن برای گردشگر توضیح داده شود، همان کاشی میتواند به نقطه آغاز یک تجربه فرهنگی عمیق تبدیل شود.
چالشهای تبدیل بنا به محصول گردشگری بینالمللی
این مدرس گردشگری در ادامه گفتگوی خود با خبرنگار مهر به ظرفیتهای بینالمللی بنا اشاره کرد و گفت: برای گردشگر خارجی، جذابیت این بنا در سه سطح بصری-هنری، تاریخی-فرهنگی، و مردمشناختی تعریف میشود. اما چالشهای مهمی در این مسیر وجود دارد. نخست، حفاظت از کاشیها در برابر رطوبت و آسیبهای انسانی است. دوم، پیچیدگی محتواست که در صورت نبود روایت مناسب، به مجموعهای پراکنده تبدیل میشود. سومین چالش، کیفیت خدمات گردشگری و راهنمایان متخصص است و چهارمین مورد، بازاریابی تخصصی برای بازارهای مختلف داخلی و خارجی است.
وی راهکار عبور از این چالشها را یکپارچگی دانست و تصریح کرد: نخستین اقدام، طراحی یک سناریوی بازدید داستانی است که از تاریخ شکلگیری آغاز شده و به مفاهیم موجود در کاشیها برسد. دوم، دستهبندی موضوعی کاشینگارههاست. سوم، حضور راهنمایان تخصصی آموزشدیده و چهارم استفاده از فناوریهای دیجیتال مانند واقعیت افزوده است. در کنار این موارد، تکیه معاونالملک و تکیه بیگلربیگی ظرفیت بینظیری برای ایجاد یک مسیر گردشگری میراثی دارند. معاونالملک با کاشینگاری روایی و مذهبی، و بیگلربیگی با آینهکاری و تاریخ اجتماعی خاندانها، میتوانند تحت عنوان «کرمانشاه؛ از آیین و هنر تا زندگی اجتماعی» به یکدیگر متصل شوند.
ازره در پایان خاطرنشان کرد: این دو تکیه نباید رقیب هم دیده شوند، بلکه مکمل یکدیگرند. هدف توسعه گردشگری این بناها نباید فقط افزایش آمار بازدید باشد، بلکه ایجاد تعادل میان حفاظت از اصالت اثر، رضایت گردشگر و ایجاد منافع اقتصادی پایدار است. با یک رویکرد یکپارچه، این بناها به جای دو جاذبه منفرد، به لنگرگاههای اصلی گردشگری فرهنگی بافت تاریخی کرمانشاه تبدیل خواهند شد.
تکیه معاونالملک با تمام شکوه بیبدیل و معماری روایی خود، همچون نگینی در بافت تاریخی کرمانشاه میدرخشد و با وجود تمام زخمهایی که از کمبود اعتبارات، رطوبت زیرسطحی و غفلتهای پیرامونی بر پیکر دارد، همچنان زنده و پابرجا ایستاده تا راوی صادق تاریخ، هنر و مذهب این مرز و بوم باشد. بازگشت این شاهکار هنر ایرانی به روزهای اوج و تبدیل آن به مقصد نخست گردشگران بینالمللی در غرب کشور، رویایی کاملاً دستیافتنی است؛ اما تحقق این مهم نیازمند یک اراده استانی و مطالبهای قاطع از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است تا با تخصیص ردیف بودجه ملی و جهشی برای اصلاح کامل سیستم الکتریکال، بازگشایی موزه مردمشناسی، استقرار کارشناس مقیم مرمت و همچنین الزام شهرداری کرمانشاه به تکمیل ضربالاجلی پروژه پارکینگ و فضای سبز خیابان اشکتلخ، این اثر بینظیر را از انزوا خارج کرده و مسیر ثبت جهانی آن را با افتخار هموار سازند.