عصر کرد - سلامت نیوز / یافته‌های یک مطالعه جدید بار دیگر اهمیت تغذیه در مدیریت هم‌زمان دیابت نوع ۲ و چاقی را برجسته کرده است. در این پژوهش، رژیم غذایی پرفیبر در مقایسه با مصرف متفورمین به‌تنهایی، به بهبود برخی شاخص‌های قند خون و وزن منجر شد؛ اما متخصصان می‌گویند محدودبودن تعداد شرکت‌کنندگان اجازه نمی‌دهد فیبر را جایگزین درمان دارویی بدانیم.
پژوهش جدید نشان می‌دهد رژیم غذایی سالم و سرشار از فیبر ممکن است برای افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ و اضافه‌وزن یا چاقی، نتایج بهتری نسبت به مصرف متفورمین به‌تنهایی داشته باشد. این رژیم علاوه بر بهبود برخی شاخص‌های قند خون و کاهش شاخص توده بدنی، با تغییرات مثبتی در باکتری‌های روده نیز همراه بوده است؛ با این حال، به دلیل محدودبودن تعداد شرکت‌کنندگان، نمی‌توان نتیجه گرفت که فیبر جایگزین داروهای تجویزشده برای دیابت است.
ارتباط میان دیابت نوع ۲ و چاقی سال‌هاست شناخته شده است. این ارتباط به‌اندازه‌ای قوی است که پژوهشگران اصطلاح «دیابِزیتی» (Diabesity) را برای توصیف هم‌زمان این دو وضعیت به کار می‌برند.
درمان این وضعیت معمولاً ترکیبی از کاهش وزن، اصلاح سبک زندگی، پایش قند خون و استفاده از داروهایی مانند متفورمین است. فعالیت بدنی کافی و پیروی از یک رژیم غذایی سالم نیز از اجزای مهم مدیریت دیابت و چاقی به شمار می‌روند.
اکنون پژوهش جدیدی که در مجله علمی Frontiers in Microbiology منتشر شده است، نشان می‌دهد رژیم غذایی سرشار از فیبر ممکن است در برخی شاخص‌های مرتبط با قند خون و وزن، نسبت به مصرف متفورمین به‌تنهایی نتایج مطلوب‌تری داشته باشد.
رژیم پرفیبر چگونه بر قند خون، وزن و باکتری‌های روده تأثیر می‌گذارد؟
در این پژوهش، محققان ۴۸ بزرگسال را که به‌تازگی به دیابت نوع ۲ مبتلا شده بودند و اضافه‌وزن یا چاقی داشتند، بررسی کردند.
شرکت‌کنندگان به‌صورت تصادفی در دو گروه قرار گرفتند. گروه نخست به مدت ۸۴ روز از رژیم غذایی سرشار از فیبر، بدون مصرف دارو در چارچوب مطالعه، پیروی کرد و گروه دوم در همین مدت فقط متفورمین دریافت کرد.
در پایان روز هشتاد و چهارم، محققان دریافتند شرکت‌کنندگانی که رژیم پرفیبر داشتند، در مقایسه با گروه مصرف‌کننده متفورمین، شاخص توده بدنی پایین‌تری پس از تعدیل بر اساس مقادیر اولیه و سطح پایین‌تری از هموگلوبین گلیکوزیله (HbA1c) داشتند.
آزمایش HbA1c میانگین تقریبی قند خون فرد را طی دو تا سه ماه گذشته نشان می‌دهد و یکی از شاخص‌های مهم برای ارزیابی کنترل قند خون است.
پژوهشگران همچنین تغییراتی را در میکروبیوم روده، یعنی مجموعه میکروارگانیسم‌های ساکن روده، در گروه پیروی‌کننده از رژیم پرفیبر مشاهده کردند.
تا روز بیست‌وهشتم، میزان دو گروه از باکتری‌های مفید روده، یعنی Bifidobacterium و Lactobacillus، در این افراد افزایش یافته بود. در مقابل، میزان باکتری Bilophila wadsworthia کاهش پیدا کرد؛ باکتری‌ای که با التهاب مزمن ارتباط دارد.
مطالعات پیشین نیز نشان داده‌اند رژیم‌های غذایی پرچرب می‌توانند باعث افزایش این باکتری در روده شوند و رشد بیش‌ازحد آن ممکن است با مشکلات متابولیک، از جمله دیابت نوع ۲، ارتباط داشته باشد.
غذا فقط سوخت بدن نیست؛ بر میکروبیوم روده هم اثر می‌گذارد
میر علی، جراح چاقی و متخصص پزشکی چاقی، که در این پژوهش مشارکت نداشته است، نتایج مطالعه را غافلگیرکننده ندانست.
او با اشاره به نقش تغذیه در مدیریت دیابت و چاقی گفت، اهمیت رژیم غذایی در کنترل این شرایط از مدت‌ها پیش شناخته شده است و یافته‌های جدید شواهد بیشتری درباره تأثیر چشمگیر آن ارائه می‌کنند.
مونیک ریچارد، متخصص تغذیه و رژیم‌درمانی، نیز که در این مطالعه حضور نداشته است، معتقد است این یافته‌ها یادآوری می‌کنند که غذا صرفاً سوخت بدن نیست، بلکه می‌تواند بر عملکرد بدن و جامعه میکروبی روده نیز تأثیر بگذارد.
به گفته او، این پژوهش چشم‌انداز جالبی از چگونگی تأثیر فیبر غذایی بر میکروبیوم روده و فعالیت متابولیک میکروب‌ها ارائه می‌دهد.
ریچارد تأکید کرد فیبر باید جایگاه پررنگ‌تری در برنامه مراقبت از افراد مبتلا به دیابت داشته باشد، اما نه به‌عنوان جایگزین داروهای تجویزشده، بلکه به‌عنوان بخشی از یک برنامه درمانی جامع و متناسب با شرایط هر فرد.
او افزود: «رژیم غذایی و دارو رقیب یکدیگر نیستند؛ این دو راهکار اغلب مکمل یکدیگرند و هر دو می‌توانند نقشی اساسی در مراقبت از بیمار داشته باشند.»
چرا برای تأیید نتایج به پژوهش‌های بیشتری نیاز داریم؟
با وجود نتایج امیدوارکننده، متخصصان هشدار می‌دهند که نباید از این مطالعه کوچک نتیجه گرفت رژیم پرفیبر به‌طور قطعی از متفورمین مؤثرتر است.
ریچارد توضیح داد این پژوهش در یک مرکز درمانی و با مشارکت تنها ۴۸ نفر انجام شده بود و فقط ۱۲ نفر در گروه متفورمین قرار داشتند. همچنین، مداخله غذایی صرفاً به توصیه عمومی برای مصرف فیبر محدود نبود، بلکه شامل محصولات فیبری تجویزشده و راهنمایی‌های تغذیه‌ای نیز می‌شد.
به گفته او، برای مشخص‌شدن میزان تعمیم‌پذیری این یافته‌ها به الگوهای معمول غذایی و بررسی پیامدهای بلندمدت، انجام مطالعات بزرگ‌تر و طولانی‌تر ضروری است.
علی نیز بر ضرورت تحقیقات بیشتر تأکید کرد و گفت باید مشخص شود کدام منابع فیبر، برای مثال میوه‌ها یا سبزیجات، بیشترین فایده را دارند و چه سازوکارهایی در بدن باعث بهبود شاخص‌های متابولیک می‌شوند.
او خاطرنشان کرد که اصطلاح «رژیم پرفیبر» طیف گسترده‌ای از مواد غذایی را دربرمی‌گیرد و نمی‌توان همه انواع فیبر را یکسان دانست.
چگونه فیبر بیشتری به رژیم غذایی خود اضافه کنیم؟
ریچارد توصیه می‌کند به فیبر به‌عنوان خانواده‌ای از مواد مغذی با ویژگی‌های متفاوت نگاه کنیم، نه یک ماده واحد.
فیبرها انواع مختلفی دارند؛ از جمله فیبر محلول، نامحلول، ویسکوز، تخمیرپذیر و نشاسته مقاوم. هر یک از این انواع ویژگی‌های متفاوتی دارند و منابع غذایی معمولاً ترکیبی از چند نوع فیبر، به همراه پلی‌فنول‌ها، مواد معدنی، ویتامین‌ها و ترکیبات مفید دیگر را فراهم می‌کنند.
به گفته این متخصص تغذیه، بهتر است افراد به‌جای تغییر ناگهانی و اساسی کل رژیم غذایی خود، با افزودن تدریجی مواد غذایی پرفیبر و موردعلاقه‌شان شروع کنند.
ا و چند راهکار کاربردی برای افزایش دریافت فیبر پیشنهاد کرده است:
حبوبات را بیشتر در برنامه غذایی بگنجانید: لوبیا، عدس و نخودفرنگی منابع مناسبی از فیبر هستند. می‌توان عدس را به سوپ، لوبیا را به سالاد و نخود را به غذاهای ترکیبی اضافه کرد. انواع کنسروی یا منجمد نیز گزینه‌هایی راحت و معمولاً مقرون‌به‌صرفه هستند.
میوه کامل را به آب‌میوه ترجیح دهید: انواع توت، گلابی، سیب و پرتقال علاوه بر فیبر، آب و مواد مغذی دیگری نیز دارند. مصرف میوه کامل پس از شست‌وشو، معمولاً انتخاب بهتری از آب‌میوه یا میوه‌های بسته‌بندی‌شده در شربت است.
غلات کامل را جایگزین بخشی از غلات تصفیه‌شده کنید: جو دوسر، جو، نان سبوس‌دار و ماکارونی تهیه‌شده از غلات کامل می‌توانند فیبر دریافتی را افزایش دهند. بتاگلوکان موجود در برخی غلات مانند جو و جو دوسر نیز نوعی فیبر محلول است که با بهبود برخی شاخص‌های کلسترول و کنترل قند خون ارتباط دارد.
سبزیجات را به وعده‌های غذایی اضافه کنید: افزودن سبزیجات به تخم‌مرغ، استفاده از سبزیجات منجمد در غذاهای تفت‌داده‌شده یا اختصاص بخش بیشتری از بشقاب به سبزیجات، راهکارهایی ساده برای افزایش دریافت فیبر هستند. سبزیجات تازه، منجمد و کنسروی همگی می‌توانند مفید باشند.
از سبزیجات معطر و گیاهان پرفیبر استفاده کنید: پیاز، سیر، تره‌فرنگی، مارچوبه و ریشه کاسنی حاوی فیبرهایی مانند اینولین و فروکتان‌ها هستند که می‌توانند از برخی میکروب‌های مفید روده حمایت کنند.
مغزها و دانه‌ها را فراموش نکنید: دانه چیا، بذر کتان آسیاب‌شده و انواع مغزها را می‌توان به ماست، جو دوسر، سالاد یا میان‌وعده‌ها اضافه کرد.
ریچارد تأکید کرد اصل اساسی این است که فیبر به‌تدریج و به‌طور منظم وارد غذاهایی شود که فرد از قبل مصرف می‌کند. برای افزایش فیبر دریافتی، لزوماً نیازی به خرید پودرهای گران‌قیمت، محصولات تخصصی یا تغییر کامل روش آشپزی نیست.
او همچنین توصیه کرد افزایش مصرف فیبر به‌آرامی انجام شود و دریافت مایعات کافی، به‌ویژه هنگام ایجاد تغییرات قابل‌توجه در رژیم غذایی، مورد توجه قرار گیرد. افزایش ناگهانی فیبر ممکن است باعث نفخ، تولید گاز و ناراحتی گوارشی شود. افراد مبتلا به برخی بیماری‌های گوارشی، مشکلات بلع یا شرایط پزشکی خاص نیز ممکن است به برنامه‌ای متناسب با نیازهای خود احتیاج داشته باشند.