عصر کرد - کرمانشاه- تنوع اقلیمی، کشت چندفصلی و ظرفیت تولید بذر، سیب‌زمینی کرمانشاه را به ظرفیتی مهم برای کشاورزی تبدیل کرده که توسعه آن نیازمند برنامه‌ریزی است.
خبرگزاری مهر – گروه استان‌ها-کوثر یاوری: کشاورزی کرمانشاه تنها به تولید یک محصول در یک فصل محدود نمی‌شود؛ تنوع اقلیمی استان از مناطق سرد و معتدل تا نواحی گرمسیر، این امکان را فراهم کرده است که برخی محصولات در دوره‌های مختلف سال کشت و روانه بازار شوند. سیب‌زمینی یکی از محصولاتی است که از این ظرفیت طبیعی بهره می‌برد و کشت آن در فصل‌های بهاره، تابستانه و پاییزه، امکان تداوم تولید و عرضه را در بخش قابل توجهی از سال فراهم کرده است.
سیب‌زمینی از محصولات مهم بخش کشاورزی استان کرمانشاه به شمار می‌رود و علاوه بر تأمین بخشی از نیاز بازار، برای کشاورزان مناطق مختلف استان نیز اهمیت اقتصادی دارد. امسال مجموع سطح زیرکشت این محصول در سه فصل بهاره، تابستانه و پاییزه ۳ هزار و ۵۴۰ هکتار اعلام شده و برآوردها از تولید بیش از ۱۶۱ هزار تن سیب‌زمینی در این اراضی حکایت دارد؛ آماری که نشان می‌دهد این محصول همچنان یکی از ظرفیت‌های قابل توجه تولیدات گیاهی استان است.
تنوع اقلیمی کرمانشاه در این میان یک مزیت مهم محسوب می‌شود. مناطق سرد، معتدل و گرمسیر هرکدام امکان کشت در دوره‌ای متفاوت را فراهم می‌کنند و همین موضوع به کشاورزان اجازه می‌دهد با انتخاب رقم مناسب و استفاده از زمان مطلوب کشت، محصول را در مقاطع مختلف سال برداشت کنند. توسعه ارقام زودرس نیز یکی از راهکارهایی است که می‌تواند با کوتاه کردن دوره رشد، علاوه بر کاهش نیاز آبی، امکان عرضه محصول در زمان‌هایی را فراهم کند که بازار با نیاز بیشتری مواجه است.
بر اساس آمار اعلام‌شده، در کشت بهاره امسال ۶۷۸ هکتار از اراضی استان به سیب‌زمینی اختصاص یافته و با عملکرد ۳۲ تن در هکتار، ۲۱ هزار و ۶۹۶ تن محصول برداشت شده است. در کشت تابستانه نیز یک هزار و ۵۴۶ هکتار زیر کشت رفته که با عملکرد ۴۵.۴ تن در هکتار، میزان برداشت به ۷۰ هزار و ۱۸۸.۴ تن رسیده است. در کشت پاییزه نیز یک هزار و ۳۱۶ هکتار به این محصول اختصاص یافته و با عملکرد ۵۳ تن در هکتار، تولید آن ۶۹ هزار و ۷۴۸ تن برآورد شده است.
در مجموع، برآورد تولید سیب‌زمینی استان در این سه فصل به ۱۶۱ هزار و ۶۳۲.۴ تن می‌رسد. تمام محصول کشت بهاره و تابستانه برداشت شده و برداشت محصول پاییزه نیز آغاز شده است. این در حالی است که سطح زیرکشت سیب‌زمینی نسبت به سال گذشته کاهش داشته، اما عملکرد و میزان تولید همچنان مناسب ارزیابی شده و حتی از پیش‌بینی‌های انجام‌شده فراتر رفته است.
در کنار ظرفیت تولید، وجود نیروی کار، ماشین‌آلات و ادوات کشاورزی و بالا بودن درجه مکانیزاسیون نیز از دیگر مزیت‌های این بخش در استان است. شهرستان‌های کرمانشاه، روانسر و سنقر بیشترین سطح زیرکشت سیب‌زمینی را در مناطق سرد و معتدل دارند و در مناطق گرمسیر نیز سرپل‌ذهاب و قصرشیرین از مناطق اصلی تولید این محصول محسوب می‌شوند.
با این حال، افزایش تولید به تنهایی برای تقویت جایگاه سیب‌زمینی کرمانشاه کافی نیست و زنجیره تولید این محصول از تأمین بذر تا مدیریت مزرعه، برداشت، حمل‌ونقل، نگهداری و عرضه باید همزمان مورد توجه قرار گیرد. کیفیت بذر، مدیریت مصرف آب، تغذیه مناسب، کاهش آسیب‌های زمان برداشت و فراهم کردن شرایط استاندارد برای نگهداری محصول، عواملی هستند که می‌توانند بهره‌وری و صرفه اقتصادی تولید را افزایش دهند.
در همین راستا، توجه به ظرفیت تولید بذر داخلی نیز می‌تواند بخشی از مسیر توسعه سیب‌زمینی در کرمانشاه باشد. فناوری کشت بافت و تولید گیاهچه‌های عاری از ویروس و سپس تولید مینی‌تیوبر، امکان تولید بذر باکیفیت را در داخل کشور فراهم کرده و کرمانشاه نیز در این زمینه از ظرفیت‌هایی برخوردار است که با حمایت و توسعه می‌توانند بخشی از نیاز استان را تأمین کنند.
از سوی دیگر، مدیریت آب یکی از موضوعات مهم در آینده کشت سیب‌زمینی است. انتخاب زمان مناسب کشت، استفاده از ارقام زودرس، بهره‌گیری از بارندگی‌های فصلی در مناطق سرد و معتدل و توسعه روش‌های نوین آبیاری می‌تواند میزان مصرف آب را کاهش داده و بهره‌وری تولید را افزایش دهد.
در شرایطی که هزینه نهاده‌ها، ماشین‌آلات، کود، سموم و اجاره زمین افزایش یافته است، حفظ صرفه اقتصادی تولید نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. تداوم کشت زمانی امکان‌پذیر خواهد بود که قیمت محصول متناسب با هزینه واقعی تولید تعیین شود و حمایت از مصرف‌کننده به گونه‌ای انجام گیرد که فشار آن به تولیدکننده منتقل نشود. از این منظر، سیب‌زمینی کرمانشاه ظرفیت آن را دارد که با برنامه‌ریزی دقیق‌تر، توسعه تولید بذر، کاهش هزینه‌ها، مدیریت آب و ساماندهی بازار، از یک محصول مهم کشاورزی به یکی از پایه‌های قابل اتکای توسعه زنجیره کشاورزی استان تبدیل شود.
تولید بیش از ۱۶۱ هزار تن سیب‌زمینی در سه فصل
فرهاد شریفی، معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: سطح زیرکشت سیب‌زمینی بهاره امسال ۶۷۸ هکتار بوده که عملکرد این محصول ۳۲ تن در هکتار ثبت شده و مجموع برداشت سیب‌زمینی بهاره به ۲۱ هزار و ۶۹۶ تن رسیده است.
وی افزود: در کشت تابستانه نیز یک هزار و ۵۴۶ هکتار از اراضی استان به سیب‌زمینی اختصاص یافته که عملکرد آن ۴۵.۴ تن در هکتار بوده و مجموع برداشت این محصول به ۷۰ هزار و ۱۸۸.۴ تن رسیده است.
شریفی ادامه داد: در کشت پاییزه نیز یک هزار و ۳۱۶ هکتار زیر کشت سیب‌زمینی رفته و عملکرد این محصول ۵۳ تن در هکتار بوده که مجموع برداشت آن حدود ۶۹ هزار و ۷۴۸ تن برآورد می‌شود.
معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه تصریح کرد: در مجموع سطح زیرکشت سیب‌زمینی در سه فصل بهاره، تابستانه و پاییزه به ۳ هزار و ۵۴۰ هکتار می‌رسد و مجموع برداشت این محصول نیز ۱۶۱ هزار و ۶۳۲.۴ تن برآورد می‌شود.
وی بیان کرد: تاکنون تمام ۲۱ هزار و ۶۹۶ تن محصول بهاره و ۷۰ هزار و ۱۸۸ تن محصول تابستانه برداشت شده و حدود ۱۰ درصد از مزارع سیب‌زمینی پاییزه نیز برداشت شده است.
شریفی با اشاره به وضعیت تولید امسال گفت: سطح زیرکشت سیب‌زمینی نسبت به سال گذشته کاهش داشته، اما میزان برداشت مناسب بوده و حتی بیشتر از پیش‌بینی‌های انجام‌شده برآورد شده است.
وی افزود: در زمینه نیروی کار تقریباً مشکلی وجود ندارد و ادوات و ماشین‌آلات کشاورزی نیز به اندازه کافی در استان موجود است و درجه مکانیزاسیون کشت سیب‌زمینی در کرمانشاه بالا است.
معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه درباره پراکنش کشت این محصول نیز گفت: بیشترین سطح زیرکشت سیب‌زمینی در مناطق سرد و معتدل استان به ترتیب مربوط به شهرستان‌های کرمانشاه، روانسر و سنقر است.
وی ادامه داد: در مناطق گرمسیر نیز شهرستان‌های سرپل‌ذهاب و قصرشیرین بیشترین سطح زیرکشت سیب‌زمینی را دارند و ظرفیت اقلیمی این مناطق امکان استمرار تولید در دوره‌های مختلف سال را فراهم کرده است.
بذر سالم؛ حلقه نخست افزایش عملکرد سیب‌زمینی
حیدر ذوالنوریان، پژوهشگر بین‌المللی تولید بذر سیب‌زمینی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت استان کرمانشاه در تولید این محصول اظهار کرد: عملکرد متوسط سیب‌زمینی در استان حدود ۲۷ تا ۳۰ تن در هکتار برآورد می‌شود که نشان‌دهنده ظرفیت مناسب کرمانشاه در تولید این محصول است.
وی افزود: با برنامه‌ریزی مناسب، استفاده از ارقام متناسب با شرایط اقلیمی و توسعه سطح زیرکشت در چارچوب الگوی کشت، امکان ارتقای جایگاه استان در تولید سیب‌زمینی وجود دارد.
ذوالنوریان با اشاره به ارقام مورد استفاده در استان گفت: یکی از مهم‌ترین ارقام سیب‌زمینی کشت‌شده در کرمانشاه رقم سانتا است که از نظر میزان ماده خشک، طعم و بازارپسندی وضعیت مطلوبی دارد و بر اساس آزمایش‌های انجام‌شده، عملکرد مناسبی در استان داشته و به عنوان یکی از ارقام برتر شناخته شده است.
وی ادامه داد: در کنار رقم سانتا، ارقامی مانند جلی، بامبا و آگریا نیز در استان کشت می‌شوند و طی دو سال گذشته نیز ارقامی مانند کلمباس، رانومی، سیفرا و کارالیا به مجموعه ارقام مورد استفاده در کرمانشاه اضافه شده‌اند که هرکدام مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند.
این پژوهشگر بین‌المللی تولید بذر سیب‌زمینی تصریح کرد: سیب‌زمینی تولیدشده در کرمانشاه از نظر کیفیت محصول، رنگ، سلامت پوست و بازارپسندی وضعیت مطلوبی دارد و حتی در برخی موارد محصول تولیدشده در استان‌های دیگر با عنوان سیب‌زمینی کرمانشاه عرضه می‌شود تا از بازارپسندی بالاتر این محصول استفاده شود.
ذوالنوریان بذر را یکی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر عملکرد کمی و کیفی سیب‌زمینی دانست و گفت: بذر می‌تواند حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد عملکرد مزرعه را تعیین کند و به دلیل بیماری‌های مختلفی که سیب‌زمینی را تهدید می‌کند، استفاده از بذر استاندارد و دارای کلاس بذری مناسب اهمیت بسیار زیادی دارد.
وی افزود: بذر آلوده علاوه بر کاهش عملکرد کمی و کیفی، هزینه‌های بیشتری برای کنترل بیماری‌ها و مصرف سموم و کودها به کشاورز تحمیل می‌کند، بنابراین نخستین توصیه به کشاورزان در کشت سیب‌زمینی استفاده از بذر سالم، استاندارد و مناسب است.
ذوالنوریان با اشاره به ظرفیت تولید بذر در داخل کشور اظهار کرد: با توجه به تجربه‌های موفق تولید بذر در کشور، امکان رسیدن به استانداردهای بالای بین‌المللی وجود دارد و در سال‌های اخیر استفاده از فناوری کشت بافت برای تولید گیاهچه‌های عاری از ویروس و سپس تولید مینی‌تیوبر یا غده‌های کوچک سیب‌زمینی توسعه یافته است.
وی ادامه داد: این فناوری در استان‌هایی مانند اصفهان، همدان، شیراز، کرمانشاه و اردبیل مورد استفاده قرار گرفته و مجموعه‌های داخلی توانایی تأمین بخش قابل توجهی از نیاز کشور به بذر سیب‌زمینی را دارند، اما برای توسعه این ظرفیت‌ها به حمایت بیشتر بخش کشاورزی نیاز است.
این پژوهشگر افزود: در استان کرمانشاه نیز یک مجموعه کشت بافت و تولید بذر سیب‌زمینی در پارک علم و فناوری فعالیت دارد که با حمایت بیشتر می‌تواند ظرفیت تولید بذر مورد نیاز استان را افزایش دهد.
وی با اشاره به افزایش هزینه واردات بذر گفت: افزایش نرخ ارز موجب شده واردات بذر هزینه بالایی داشته باشد و برآوردها نشان می‌دهد قیمت هر کیلوگرم بذر وارداتی در سال ۱۴۰۵ حدود ۶۵۰ تا ۷۰۰ هزار تومان بوده است.
ذوالنوریان تصریح کرد: تولید بذر هسته‌های اولیه از طریق کشت بافت و ادامه فرآیند تولید در داخل کشور با هزینه کمتری امکان‌پذیر است و در واقع صفر تا صد فرآیند تولید بذر سیب‌زمینی را می‌توان در داخل کشور انجام داد.
وی تأکید کرد: تولید بذر در داخل کشور در صورت اعمال نظارت دقیق و رعایت استانداردهای لازم حتی می‌تواند به سطح استانداردهای بین‌المللی برسد و زمینه صادرات بذر به کشورهای دیگر را فراهم کند و این ظرفیت علاوه بر تأمین نیاز داخلی، می‌تواند درآمدزایی مناسبی برای کشور داشته باشد.
کشت چندفصلی و مدیریت آب؛ دو مزیت مهم کرمانشاه
این پژوهشگر بین‌المللی تولید بذر سیب‌زمینی درباره الگوی کشت استان نیز گفت: کرمانشاه در زمینه الگوی کشت از ظرفیت مناسبی برخوردار است و در مناطق سرد و معتدل یکی از مهم‌ترین دوره‌های کشت از اوایل تا اواخر اسفند و گاهی اوایل فروردین انجام می‌شود و محصول در تیرماه برداشت می‌شود.
وی افزود: این دوره به دلیل خنکی هوا و استفاده از بارندگی‌های فصلی، نیاز آبی کمتری دارد و می‌تواند در تأمین سیب‌زمینی مورد نیاز کشور در تیرماه نقش داشته باشد و در این دوره استفاده از ارقام زودرس مانند سانتا و کلمباس اهمیت دارد.
ذوالنوریان ادامه داد: دوره دیگر کشت از اوایل تا اواخر خرداد انجام می‌شود و برداشت آن معمولاً در اواخر شهریور یا اوایل مهرماه صورت می‌گیرد و به دلیل طولانی‌تر بودن فصل رشد، ظرفیت دستیابی به عملکرد بالاتر و درآمد بیشتر برای کشاورز را دارد.
وی درباره کشت تابستانه نیز گفت: این کشت از تیرماه و پس از برداشت محصولاتی مانند جو، کلزا یا گندم انجام می‌شود و برداشت آن در اوایل آبان صورت می‌گیرد. مزیت این کشت آن است که محصول در شرایط آب‌وهوایی مناسب کرمانشاه در آبان‌ماه برداشت می‌شود و به دلیل شرایط دمایی، امکان نگهداری آن در انبارهای ساده وجود دارد و الزاماً به سردخانه نیاز ندارد.
این پژوهشگر تصریح کرد: در کشت تابستانه نیز استفاده از ارقام زودرس ضروری است و انتخاب رقم متناسب با دوره کشت می‌تواند در افزایش عملکرد و مدیریت منابع نقش داشته باشد.
ذوالنوریان درباره عوامل مؤثر بر کیفیت و ماندگاری سیب‌زمینی اظهار کرد: مدیریت تغذیه مزرعه اهمیت زیادی دارد و تأمین مناسب پتاس در اواخر فصل کشت می‌تواند به افزایش کیفیت و ماندگاری غده‌ها کمک کند.
وی افزود: استفاده از گوگرد مایع نیز می‌تواند در جذب مواد غذایی، بهبود رنگ و کیفیت پوست و کنترل برخی آفات و بیماری‌های خاک مؤثر باشد.
ذوالنوریان با اشاره به اهمیت زمان برداشت گفت: برای برداشت مناسب سیب‌زمینی باید دست‌کم ۱۰ روز پیش از برداشت، آبیاری قطع شود تا پوست غده‌ها ضخیم‌تر شده و رشد آنها متوقف شود و هنگام برداشت نیز رطوبت خاک باید در حد مناسب باشد تا از وارد شدن آسیب فیزیکی به غده‌ها جلوگیری شود.
وی ادامه داد: هرگونه ضربه یا زخم در زمان برداشت و حمل‌ونقل می‌تواند ماندگاری سیب‌زمینی را کاهش دهد، بنابراین باید از وارد کردن ضربه و کوبیدن غده‌ها روی زمین جلوگیری شود و محصول پس از برداشت در سریع‌ترین زمان ممکن به انبار یا سردخانه منتقل شود.
این پژوهشگر افزود: به دلیل بالا بودن میزان آب موجود در غده سیب‌زمینی، نباید حجم زیادی از محصول روی یکدیگر انباشته شود، زیرا فشار می‌تواند موجب له‌شدگی، ترک‌خوردگی و کاهش کیفیت محصول شود.
وی درباره شرایط ترمیم غده‌های آسیب‌دیده نیز گفت: اگر سیب‌زمینی‌ها هنگام برداشت دچار آسیب شده باشند یا پوست آنها به اندازه کافی شکل نگرفته باشد، می‌توان با فراهم کردن دمای حدود ۱۲ تا ۱۴ درجه سانتی‌گراد، رطوبت ۸۰ تا ۸۵ درصد و تهویه مناسب، شرایط ترمیم غده‌ها را طی یک تا دو هفته فراهم کرد.
ذوالنوریان تصریح کرد: ارتفاع انباشت گونی‌های سیب‌زمینی نیز بهتر است از حدود ۱.۵ تا ۱.۷ متر بیشتر نشود تا فشار بیش از حد به محصول وارد نشود.
وی درباره تفاوت شرایط نگهداری سیب‌زمینی خوراکی و بذری گفت: سیب‌زمینی خوراکی باید در محیط تاریک نگهداری شود، زیرا قرار گرفتن در معرض نور موجب تولید سولانین و سبز شدن پوست می‌شود؛ در مقابل، در نگهداری بذر سیب‌زمینی، نور می‌تواند به حفظ کیفیت بذر کمک کند و افزایش سولانین در این بخش می‌تواند نقش دفاعی در برابر برخی حشرات داشته باشد.
این پژوهشگر بین‌المللی تولید بذر سیب‌زمینی درباره مصرف آب نیز گفت: سیب‌زمینی در مقایسه با برخی محصولات کشاورزی نیاز آبی نسبتاً کمتری دارد و نیاز آبی آن حدود ۶ تا ۷ هزار مترمکعب در هکتار برآورد می‌شود، در حالی که این میزان برای چغندرقند حدود ۱۲ تا ۱۳ هزار مترمکعب و برای یونجه حدود ۱۳ تا ۱۴ هزار مترمکعب است.
وی افزود: برای کاهش مصرف آب در کشت سیب‌زمینی می‌توان از زمان‌های مناسب کشت و شرایط طبیعی آب‌وهوایی استفاده کرد؛ برای نمونه در کشت اسفندماه مناطق سرد و معتدل، تا اواخر اردیبهشت یا خرداد می‌توان از بارندگی‌های فصلی و خنکی هوا استفاده کرد و نیاز به آبیاری را کاهش داد.
ذوالنوریان توسعه سامانه‌های آبیاری تحت فشار را نیز مؤثر دانست و گفت: استفاده ترکیبی از آبیاری تحت فشار کلاسیک و روش‌های قطره‌ای و میکرو می‌تواند در افزایش بهره‌وری آب مؤثر باشد و استفاده از ارقام زودرس نیز با کوتاه کردن دوره رشد، حجم آب مصرفی در طول فصل را کاهش می‌دهد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به افزایش هزینه‌های تولید اشاره کرد و گفت: هزینه اجاره زمین، ماشین‌آلات، کود، سموم و سایر نهاده‌ها طی سال‌های اخیر افزایش قابل توجهی داشته است و به عنوان نمونه کودهای شیمیایی که در سال‌های گذشته با قیمت‌های یارانه‌ای در اختیار کشاورزان قرار می‌گرفتند، اکنون افزایش قیمت قابل توجهی داشته‌اند.
این پژوهشگر افزود: قیمت برخی کودهای فسفره به حدود چهار تا پنج میلیون تومان رسیده و قیمت برخی سموم نیز طی سال‌های اخیر چندین برابر شده است.
ذوالنوریان تأکید کرد: افزایش هزینه‌های تولید فشار زیادی بر کشاورزان وارد می‌کند و این موضوع باید هنگام قیمت‌گذاری محصول مورد توجه قرار گیرد، زیرا اگر قیمت محصول بدون توجه به هزینه واقعی تولید تعیین شود، ممکن است کشاورز متضرر شود و سرمایه لازم برای ادامه فعالیت و کشت در سال بعد را از دست بدهد.
وی ادامه داد: در سیاست‌گذاری بخش کشاورزی باید علاوه بر توجه به قیمت محصول برای مصرف‌کننده، صرفه اقتصادی تولید نیز مورد توجه قرار گیرد و اگر قرار است برای کاهش قیمت محصول به مصرف‌کننده یارانه‌ای اختصاص داده شود، بهتر است حمایت‌ها به گونه‌ای باشد که تولیدکننده نیز بتواند با حفظ صرفه اقتصادی، محصول را با قیمت مناسب در اختیار مصرف‌کننده قرار دهد.
تداوم تولید سیب‌زمینی در کرمانشاه در نهایت به پیوند چند حلقه از یک زنجیره وابسته است؛ از بذر سالم و استاندارد و انتخاب رقم و زمان مناسب کشت گرفته تا مدیریت آب و تغذیه، مکانیزاسیون، برداشت بدون آسیب، نگهداری اصولی و قیمت‌گذاری متناسب با هزینه‌های واقعی تولید. کرمانشاه با برخورداری از تنوع اقلیمی، تجربه تولید، ظرفیت کشت چندفصلی و امکان توسعه تولید بذر، زمینه تبدیل این محصول به یک مزیت پایدار کشاورزی را دارد و برای تحقق این ظرفیت، حمایت عملی از تولید بذر داخلی، توسعه روش‌های کم‌آب‌بر، آموزش اصول برداشت و نگهداری و مهم‌تر از همه، لحاظ کردن هزینه واقعی تولید در سیاست‌های قیمتی و حمایتی باید به مطالبه‌ای مشخص و مستمر در برنامه‌ریزی کشاورزی استان تبدیل شود.