عصر کرد - کرمانشاه- رشد ۱۰ درصدی جمعیت پستانداران در کرمانشاه نویدبخش احیای زاگرس است، اما حفظ این شکوه بینظیر نیازمند مقابله جدی با آتشسوزیهای انسانی و تخریب زیستگاههاست.
خبرگزاری مهر - گروه استانها - کوثر یاوری: استان کرمانشاه با قرارگیری در قلب رشتهکوههای زاگرس و برخورداری از اقلیمهای چهارگانه، دشتهای وسیع و ارتفاعات صخرهای، یکی از غنیترین و متنوعترین پناهگاههای حیاتوحش در غرب کشور به شمار میرود. این تنوع بینظیر جغرافیایی، بستری امن را برای زیست گونههای ارزشمند و نادری همچون کل، بز، قوچ، میش، آهوی ایرانی، خرس قهوهای، پلنگ، گرگ و انواع پرندگان آبزی و شکاری فراهم آورده است. تازهترین دادههای حاصل از سرشماری سال ۱۴۰۴ حاکی از آن است که جمعیت پستانداران شاخص علفخوار در زیستگاههای استان با رشد بیش از ۱۰ درصدی مواجه بوده است؛ آماری امیدبخش که نشاندهنده تابآوری شگفتانگیز طبیعت زاگرس و ثمره تلاشهای شبانهروزی محیطبانان در پاسداری از این میراث طبیعی است.
با این وجود، سایه تهدیدات مرگبار همچنان بر سر این زیستگاههای ارزشمند سنگینی میکند. افزایش جمعیت حیاتوحش در حالی رقم خورده است که اکوسیستم کرمانشاه با چالشهای انسانساخت ویرانگری دستوپنجه نرم میکند. تغییر کاربری اراضی، شکار غیرمجاز و از همه مهمتر، آتشسوزیهای گسترده و عمدی که غالباً ریشه در سهلانگاری گردشگران و سنت غلط جارسوزی کشاورزان دارد، هر ساله بخش وسیعی از مراتع و جنگلهای بلوط را به خاکستر تبدیل کرده و پناهگاه و منابع غذایی حیوانات را نابود میسازد. از سوی دیگر، تقابل با این بحرانها در مناطق صعبالعبور کوهستانی، با توجه به کمبود نیروی انسانی، ضعف تجهیزات اطفای حریق هوایی و بازدارنده نبودن قوانین قضایی، به یک مأموریت طاقتفرسا برای یگانهای حفاظت محیط زیست تبدیل شده است. حفظ این سرمایه بیبدیل طبیعی و استمرار رشد جمعیت گونههای جانوری، نیازمند یک عزم ملی، بازنگری در قوانین زیستمحیطی و همافزایی همهجانبه دستگاههای اجرایی و جوامع محلی است.
رشد جمعیت علفخواران زیر سایه تهدید شعلههای انسانی
ثریا قربانی معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی حفاظت محیط زیست استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با ارائه تصویری از سیمای حیاتوحش استان بیان کرد که کرمانشاه میزبان گونههای جانوری متنوعی از جمله کل، بز، قوچ، میش، آهوی ایرانی، خرس قهوهای، پلنگ، گرگ، روباه، گراز و پرندگان شکاری مانند عقاب، هما و شاهین است. بر اساس نتایج سرشماری سال ۱۴۰۴ آمار پستانداران شاخص علفخوار در سطح زیستگاههای استان بیش از ۱۰ درصد افزایش یافته است که این امر مرهون بارندگیهای مناسب سال گذشته و پایشهای مستمر است که مانع از بروز خشکسالی حاد و نابودی زیستگاهها شد.
معاون محیط طبیعی حفاظت محیط زیست استان در ادامه با ابراز نگرانی از روند تخریبها توضیح داد که مهمترین تهدید حیاتوحش از بین رفتن زیستگاهها، حریق در مناطق تحت مدیریت، شکار غیرمجاز و تغییر اقلیم است. تنها از ابتدای امسال ۴ مورد حریق با مساحتی حدود ۲۰ هکتار در مناطق تحت مدیریت رخ داده است که نکته تأملبرانگیز آن منشأ انسانی این آتشسوزیهاست. عواملی چون جارسوزی مزارع، روشن کردن آتش توسط گردشگران در جنگلها، حریقهای عمدی ناشی از نزاعهای قومی و قبیلهای و تبدیل اراضی، اصلیترین علل این حوادث به شمار میروند.
پایش هوشمند زیستگاهها و لزوم تجهیز ناوگان اطفای حریق
قربانی در بخش دیگری از صحبتهای خود با اشاره به چالشهای لجستیکی و برنامههای پیشرو تصریح کرد که تجهیزات انفرادی اطفای حریق برای محیطبانان تهیه شده است اما از آنجا که مناطق تحت مدیریت اکثراً صعبالعبور و کوهستانی هستند در زمان وقوع حریقهای گسترده نیاز به هلیبرد هوایی بسیار ضروری و حیاتی است. از سوی دیگر کمبود نیروی اجرایی و محیطبان کار را در زمان بحران دشوارتر میکند. با این حال اقداماتی نظیر احداث آبشخورها، پیگیری نصب دوربینهای پایشی آنلاین، برخورد قضایی با شکارچیان و استفاده از تجهیزات نوین مانند پهپاد و دوربینهای دید در شب و حرارتی در دستور کار جدی قرار دارد.
وی همچنین از مردم و گردشگران درخواست کرد تا با خودداری از افروختن آتش، نریختن زباله و عدم شکستن شاخه درختان به حفظ این میراث کمک کنند. نکته مهم دیگری که وی بر آن تأکید داشت عدم دخالت انسان در جابهجایی نوزادان حیاتوحش در فصل زادآوری است چرا که تنها ماندن موقت نوزادان طبیعی بوده و مادر برای تهیه غذا یا دور کردن خطر از نوزاد فاصله میگیرد و هرگونه دخالت انسانی میتواند بازگشت مادر را مختل کند.
سایه سنگین تغییر اقلیم و فرسایش زیستگاهها بر سر تنوع زیستی
حیدر میرزایی مدیرگروه منابع طبیعی پردیس کشاورزی و استاد دانشگاه رازی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر وضعیت منابع طبیعی استان را از منظر علمی تشریح کرد و گفت که وضعیت فعلی مطلوب ارزیابی نمیشود و عواملی چون تغییرات اقلیمی، بهرهبرداری بیش از حد و تغییر کاربری اراضی باعث این وضعیت شدهاند. فشار بهرهبرداران برای تبدیل اراضی طبیعی به زمینهای کشاورزی کمبازده بیشترین آسیب را به زیستگاههای استان وارد کرده است.
وی با تشریح پیامدهای ویرانگر آتشسوزیها و خشکسالی توضیح داد که آتشسوزیها علاوه بر نابودی کامل زیستگاهها باعث تشدید اثرات تغییرات اقلیمی نیز میشوند. خشکسالیهای اخیر که بخشی از آنها ناشی از دستکاریهای انسانی است باعث شده گونههای جانوری از مناطق خشک به سمت مناطق مرطوبتر پناه ببرند و تداوم این وضعیت دامنه زیستگاه را محدود کرده و در نهایت به نابودی گونهها میانجامد. بر اساس آمارهای موجود حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از گونههای گیاهی و جانوری منطقه به دلیل این عوامل از بین رفته یا در معرض خطر انقراض قرار گرفتهاند.
ضرورت بازنگری در قوانین حفاظتی و مشارکت جوامع محلی
استاد دانشگاه رازی در ادامه صحبتهای خود با انتقاد از خلأهای قانونی تأکید کرد که در حال حاضر نقصهای فراوانی در قوانین وجود دارد و قوانین بازدارنده بسیار ضعیف هستند. افرادی که به محیط زیست آسیب میرسانند پس از معرفی به مراجع قضایی خیلی زود رها شده و با جدیت بیشتری به تخریب ادامه میدهند که این امر نیازمند بازنگری اساسی در ساختار اجرای قانون است.
میرزایی در پایان راهکارهای پیشگیرانه را برشمرد و خاطرنشان کرد که پیشگیری همواره بهتر از درمان است. اقداماتی نظیر ممنوعیت قاطع جارسوزی، ممنوعیت برپایی کمپینگ و کبابپزی در جنگلهای بلوط به دلیل قابلیت اشتعال بالا، افزایش نظارت انسانی و ایجاد خطوط آتشبر بین مزارع و جنگلها بسیار حیاتی است. وی همچنین گسترش شرکتهای تعاونی منابع طبیعی و واگذاری مسئولیت حفاظت به جوامع بومی و روستایی را از راهکارهای مؤثر برای کاهش بحرانهای زیستمحیطی دانست.
با وجود تمامی ناملایمات اقلیمی و چالشهای موجود، رشد ۱۰ درصدی پستانداران شاخص در کرمانشاه گواهی روشن بر ظرفیت بیبدیل احیاگری در اکوسیستم زاگرس است؛ ظرفیتی که اگر با رویکردهای اصولی همراه شود میتواند این استان را به نماد موفقیت در حفظ تنوع زیستی خاورمیانه تبدیل کند. تحقق این آینده روشن و امیدبخش نیازمند یک مطالبه ملی و قاطع از دستگاههای قانونگذار و اجرایی است که شامل اصلاح فوری قوانین قضایی زیستمحیطی برای برخورد شدید و بدون اغماض با متخلفان، و همچنین تجهیز یگانهای حفاظت محیط زیست و منابع طبیعی به بالگردهای ویژه اطفای حریق جهت واکنش سریع در مناطق صعبالعبور میشود تا زاگرس بتواند نفس تازهای بکشد و آغوش امن خود را برای حیاتوحش پایدار نگاه دارد.