عصر کرد - کرمانشاه- توسعه کمربندهای سبز، حیاتیترین سپر دفاعی زاگرس در برابر هجوم ریزگردهاست؛ سپری که این روزها خود زیر بار سنگین آلودگی هوا به سختی نفس میکشد و نیازمند تیمار است.
خبرگزاری مهر - گروه استانها - کوثر یاوری: استان کرمانشاه با قرارگیری در قلب رشتهکوههای استوار زاگرس، همواره از موهبت پوششهای غنی جنگلی و مراتع سرسبز برخوردار بوده است؛ طبیعت بیبدیلی که نهتنها شُشهای تنفسی غرب کشور محسوب میشود، بلکه در تعدیل آبوهوا، حفظ منابع آبی و پایداری اکوسیستم منطقه نقشی حیاتی ایفا میکند. اما در دو دهه اخیر، سایه شوم پدیدهای ویرانگر به نام «ریزگردها» بر سر این دیار سنگینی میکند.
ریزگردها که بخش عمدهای از آنها زاییده خشکسالیهای پیاپی، فرسایش شدید بادی و آبی و جابهجایی ذرات معلق خاک از کانونهای داخلی و خارجی هستند، کیفیت هوای استان را با چالشهای جدی و نفسگیری مواجه کردهاند. آسمان آبی کرمانشاه بارها و بارها در پسِ غباری غلیظ و خفهکننده پنهان شده و این پدیده نامیمون، فراتر از یک معضل زیستمحیطی ساده، سلامت جسمی و روانی شهروندان، پویایی اقتصاد محلی و حیات طبیعت را به شدت مورد تهدید قرار داده است.
در مواجهه با این بحران فراگیر، کارشناسان و متخصصان محیطزیست همواره بر یک راهکار طبیعی، پایدار و استراتژیک تأکید دارند: «حفظ و توسعه پوششهای جنگلی و ایجاد کمربندهای سبز». درختان بلوط، بنه و سایر گونههای بومی زاگرس، در قامت سربازانی خاموش اما قدرتمند، در خط مقدم جبهه مقابله با آلودگی هوا ایستادهاند. ساختار مورفولوژیک شاخ و برگ درختان به گونهای است که همچون یک فیلتر بیولوژیک عظیم عمل کرده و با ایجاد اختلال در جریان باد، حجم شگفتانگیزی از گردوغبار و آلایندههای سمی معلق را جذب و رسوب میدهند. توسعه هدفمند کمربندهای سبز در حاشیه شهرها و کانونهای بحرانی، نهتنها سدی مستحکم در برابر هجوم بیامان شنهای روان و ریزگردها ایجاد میکند، بلکه با تصفیه هوا و آزادسازی اکسیژن، به ارتقای سطح سلامت عمومی جامعه یاری میرساند.
با این وجود، واقعیت تلخ این است که سپر سبز زاگرس، این روزها خود زیر بار سنگین آلودگیها در حال فرسایش است. جنگلهایی که وظیفه تیمار و پالایش هوای ما را بر عهده دارند، اکنون بر اثر تراکم بیش از حد گازهای سمی صنعتی و غبار بیابانها، دچار خفگی، اختلال در فتوسنتز و کاهش زادآوری شدهاند. این تقابل نابرابر میان طبیعت پالایشگر و آلایندههای انسانساخت، ضرورت بازنگری در سیاستهای حفاظتی و توسعه فضای سبز را بیش از پیش نمایان میسازد. در ادامه این گزارش، در گفتوگو با مدیران و کارشناسان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه، به بررسی دقیقتر مکانیسم دفاعی جنگلها در برابر ریزگردها و متقابلاً، آسیبهای خاموش آلودگی هوا بر پیکره پوشش گیاهی زاگرس پرداختهایم.
فیلترهای بیولوژیک طبیعت؛ ظرفیت رسوب ۶۸ تن گردوغبار در هر هکتار
عبدالعلی جلیلیان، رئیس جنگلداری و جنگلکاری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر، با تشریح ماهیت آلایندهها و نقش حیاتی درختان اظهار کرد: بهطور کلی ریزگردها شامل عناصر معدنی خاک حاصل از فرسایش آبی و بادی هستند که در نتیجه خشکسالیهای متمادی در کانونهای بحرانی به وجود میآیند و توسط باد همراه با عناصر آلاینده خطرناک در هوا منتشر و به دیگر نقاط انتقال مییابند. از طرفی، آلودگی هوا چه در مناطق شهری به وسیله وسایل دودزا و کارخانجات، و چه در مناطق بیابانی در اثر حرکت ماسهها و گردوغبار وجود دارد.
وی در ادامه به اهمیت راهبردی کمربندهای سبز اشاره کرد و افزود: مواد سمی موجود در هوای شهرها فقط از لوله اگزوز ماشینها یا دودکش کارخانههای داخل شهر خارج نمیشود، بلکه بادهایی که از اطراف میوزند، گردوغبار و گازهای کارخانههای حومه را نیز وارد شهر کرده و بر غلظت سموم میافزایند. در اینجا درختان نقشی اساسی و نجاتبخش ایفا میکنند. شواهد علمی نشان میدهد که هر هکتار جنگل میتواند تا ۶۸ تن گردوغبار را در هر بار وزش باد، در خود رسوب دهد. این موضوع برای شهرهایی که مورد تهاجم شنهای روان و ریزگردها قرار میگیرند بسیار حائز اهمیت است؛ چرا که با احداث کمربند سبز میتوان از ورود این ذرات به بافت شهری جلوگیری کرد. همچنین همگام با شانه کردن گردوغبار هوا، جنگل مقدار زیادی از باکتریها و میکروبهای معلق را نیز در لابهلای شاخ و برگ خود رسوب میدهد؛ بهطوریکه تراکم باکتریها در هوای جنگل به مراتب کمتر از مناطق غیرجنگلی است.
خفگی خاموش؛ اثرات ویرانگر آلایندهها بر فیزیولوژی گیاهان
وحید عزیزی، رئیس بهرهبرداری و محصولات فرعی جنگلی و مرتعی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه نیز در گفتگو با خبرنگار مهر، روی دیگر سکه یعنی تأثیر مخرب آلودگی بر خود درختان را واکاوی کرد و گفت: افزایش آلایندههای موجود در هوا، مستقیماً منجر به کاهش گلدهی، میوهدهی و در نهایت مسمومیت درختان میشود. برای نمونه، آلاینده "ازن" موجود در هوا باعث میشود روزنههای برگ گیاه برای دفاع از خود بسته شوند. در رطوبت بالا که روزنهها بیشتر باز هستند، خسارت ازن شدیدتر است. بر اثر این آلودگی، سبزینه (کلروفیل) گیاه از بین رفته و برگها زرد میشوند؛ در نتیجه غذاسازی متوقف شده و گیاه دچار پلاسیدگی، کاهش فتوسنتز و افت بهرهوری از آب میگردد.
عزیزی به خبرنگار مهر توضیح داد: کاهش رشد درختان بیشتر بر اثر گازهای اکسید نیتروژن و دیاکسید گوگرد رخ میدهد که زمینهساز بارش بارانهای اسیدی هستند. یکی از پدیدههای خطرناک این است که با افزایش آلودگی، گونههای سازگار با اقلیم به تدریج از پهنبرگ به سوزنیبرگ تغییر شکل میدهند که این خود فاجعه است؛ زیرا توان پالایش هوای درختان سوزنیبرگ بسیار کمتر از پهنبرگهاست. علاوه بر این، مهدود فتوشیمیایی باعث ایجاد لکههای زرد روی برگهای سوزنی شده و خزان زودرس را به همراه دارد. اثرات آلودگی بسته به غلظت و زمان تماس، میتواند حاد، مزمن و یا کاملاً نامرئی باشد و در سطح سلولی، تعادل آنزیمی و رنگدانههای گیاه را بر هم بزند.
تهدید زنجیره حیات و حشرات گردهافشان
این مقام مسئول در اداره کل منابع طبیعی کرمانشاه در بخش پایانی گفتگوی خود با خبرنگار مهر، به اثرات غیرمستقیم و پنهان آلودگیها اشاره کرد و تصریح کرد: مهمترین اثر غیرمستقیم آلودگی هوا روی گیاهان، نابودی حشرات گردهافشان است. از بین رفتن این حشرات، مستقیماً زادآوری و عملکرد جنگل را فلج میکند؛ چرا که بسیاری از درختان برای بقا وابستگی مطلقی به این حشرات دارند. البته حساسیت گیاهان متفاوت است؛ رطوبت زیاد خاک و هوا و شدت نور میتواند خسارت را تشدید کند. به عنوان مثال یونجه، سویا و گوجهفرنگی به دیاکسید گوگرد به شدت حساساند، در حالی که گیاهانی چون ذرت و پیاز مقاومت بالایی دارند. به طور کلی، ۶ گروه اصلی آلایندهها شامل ترکیبات گوگردی، نیتروژندار، ترکیبات آلی، اکسیدکنندهها (مثل ازن)، اکسیدهای کربن و سایر گازها (مثل فلوراید هیدروژن)، با مکانیسمهای متفاوت در حال آسیب زدن به فلور طبیعی و جامعه گیاهی ما هستند.
درک این تقابل حیاتی میان جنگل و آلودگی، روشن میسازد که درختان اگرچه قهرمانان بیبدیل تصفیه هوا و مهار ریزگردها هستند، اما ظرفیت تحمل آنها در برابر هجمه بیامان آلایندهها نامحدود نیست. با وجود این شرایط شکننده، تابآوری شگفتانگیز طبیعت زاگرس همواره نور امیدی برای احیای محیط زیست منطقه روشن نگاه داشته است؛ اما تحقق این امید، در گرو اقدامی عاجل و مسئولانه است. مطالبه قطعی و مشخص دوستداران محیط زیست از دستگاههای اجرایی، تخصیص بودجههای ملی و فوری برای اجرای طرح کلان «کمربند سبز حفاظتی» در پیرامون شهرهای استان کرمانشاه و همزمان، اِعمال نظارتهای بیاغماض و سختگیرانه بر خروجی دودکش صنایع و پالایشگاههاست؛ تا با کاهش بار آلودگیهای صنعتی، جنگلهای بلوط بتوانند نفسی تازه کرده و رسالت تاریخی خود را در حفاظت از آسمان و خاک این دیار، باصلابت ادامه دهند.