عصر کرد - کرمانشاه- تولید پایدار سیبزمینی با اتکا به اقلیم متنوع و آب سبز در کرمانشاه تداوم دارد، اما شکوفایی این ظرفیت استراتژیک نیازمند توسعه صنایع تبدیلی و قطع دست دلالان است.
خبرگزاری مهر - گروه استانها - کوثر یاوری: استان کرمانشاه با برخورداری از اقلیمهای چهارگانه و دشتهای حاصلخیز، همواره به عنوان یکی از قطبهای استراتژیک و پیشتاز در تولید محصولات کشاورزی کشور شناخته میشود. در این میان، زراعت سیبزمینی به عنوان محصولی با ارزش غذایی بالا و نقشی کلیدی در امنیت غذایی، جایگاه ویژهای در اقتصاد کشاورزی این خطه پیدا کرده است. قرارگیری در موقعیت جغرافیایی خاص، این امکان بینظیر را به کرمانشاه داده است تا در فصول مختلف سال، برداشت این محصول استراتژیک را تجربه کند. شهرستانهای گرمسیری مانند سرپلذهاب و قصرشیرین با زمستانهای ملایم و بهارهای زودرس، پرچمدار تولید سیبزمینی بهاره در استان و کشور هستند و نوبرانههای این مناطق، تنظیمکننده بازار در ماههای ابتدایی سال است. از سوی دیگر، مناطق معتدل و سردسیر استان نظیر شهرستانهای کرمانشاه و روانسر، با برخورداری از اراضی وسیع، تمرکز سردخانههای مجهز، انبارهای استاندارد و حضور کشاورزان پیشرو، سهم عمده و حیاتی در تولید پایدار، نگهداری و تأمین نیاز بازار در فصول پاییز و زمستان را بر عهده دارند.
در سال زراعی جاری، الطاف الهی و نزولات جوی مناسب، شرایط بسیار مطلوبی را برای توسعه این زراعت در پهنه استان فراهم آورده است. بارندگیهای بهموقع و پراکنش مناسب بارشها سبب شد تا کشاورزان کرمانشاهی با هوشمندی، اتکای خود را به منابع آب زیرزمینی کاهش داده و با بهرهگیری حداکثری از «آب سبز» (آب باران)، دورههای آبیاری را به شکل چشمگیری تقلیل دهند. این مدیریت صحیح منابع آبی، در کنار تغییرات علمی و محدود در تاریخ کاشت بهاره و تابستانه، نهتنها به حفظ سفرههای آب زیرزمینی کمک شایانی کرده، بلکه هزینههای تولید را نیز برای کشاورزان کاهش داده است.
اگرچه در سالهای اخیر به دلیل وقوع خشکسالیهای متناوب و دغدغههای مربوط به کمآبی، سطح ابلاغی زیر کشت این محصول در استان با روندی کاهشی روبهرو بوده است، اما سابقه طولانی، دانش بومی زارعان و تطابق بینظیر اقلیمی سبب شده تا کرمانشاه همچنان با ثبت میانگین عملکرد خیرهکننده ۵۰ تن در هکتار، تولیدی کاملاً پایدار و سودآور داشته باشد. سیبزمینی تولید شده در این استان، علاوه بر کیفیت بالا و طعم مطبوع، پتانسیل عظیمی برای صادرات به بازارهای همسایه از جمله اقلیم کردستان و کشور عراق دارد. با این وجود، خامفروشی، نوسانات شدید قیمتی و فقدان صنایع فرآوری، همچون غباری بر روی این طلای خاکی نشسته است؛ چالشی که نیازمند نگاهی جامع، علمی و حمایتی از سوی متولیان امر است تا این پتانسیل بالقوه، به ثروتی ماندگار برای خطه زاگرس تبدیل شود. در ادامه، ابعاد مختلف تولید، چالشها و راهکارهای توسعه این زراعت را در گفتگو با مسئولان و پژوهشگران ارشد استان بررسی کردهایم.
بهرهگیری از آب سبز و چالش نوسانات بازار
فرهاد شریفی، معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیتهای اقلیمی استان اظهار کرد: مهمترین شهرستانهای ما در حوزه گرمسیر، سرپلذهاب و قصرشیرین هستند که به دلیل اقلیم گرم، مسئولیت تولید محصول بهاره استان را بر عهده دارند. در سوی دیگر، مناطق معتدل و سرد نظیر کرمانشاه و روانسر دارای بیشترین حجم تولید هستند و اکثر سردخانهها، انبارها، تولیدکنندگان برتر و همچنین تولیدکنندگان ارقام بذری استان در این دو شهرستان متمرکز شدهاند.
وی در ادامه با تشریح وضعیت سال زراعی جاری به خبرنگار مهر گفت: با توجه به بارندگیهای مناسب سال زراعی جاری، کشتهای بهاره و تابستانه توانستند از آب سبز (باران) بیشتری بهره ببرند که این امر منجر به کاهش دورههای آبیاری شد. همچنین به سبب این بارشها، تغییرات محدودی در تاریخ کاشت اعمال کردیم تا حداکثر استفاده از رطوبت خاک صورت گیرد. از دیگر اقدامات انجام شده، عقب بردن تاریخ کشت در بهاره و تابستانه، برگزاری کلاسهای ترویجی برای هدایت کشاورزان به سمت کشت پاییزه (به دلیل عملکرد بالاتر) و همچنین دریافت اعتبار از وزارتخانه برای تأمین ادوات مکانیزاسیون سبزی و صیفی بوده است. خوشبختانه با وجود کاهش سطح ابلاغی در سالهای گذشته، سابقه کشت سنتی و اقلیم متنوع سبب پایداری تولید در استان شده و ما هماکنون عملکرد میانگین ۵۰ تن و در برخی مزارع تا ۷۰ تن در هکتار را شاهد هستیم.
شریفی اما به دغدغههای کشاورزان نیز اشاره کرد و افزود: بازار سیبزمینی دارای نوسانات بسیار زیادی است؛ معمولاً در زمان برداشت با افت شدید قیمت مواجهیم و هرچه به سمت زمستان میرویم، قیمتها افزایش مییابد، لذا کسانی که انبارداری میکنند سود مناسبتری میبرند. چالش اصلی کشاورزان ما در حال حاضر افزایش شدید قیمت نهادهها از جمله سم و کود است. همچنین با توجه به کمبود صنایع تبدیلی در استان کرمانشاه، متأسفانه اکثر محصول تولیدی به صورت تازهخوری و خام به بازار عرضه میشود.
خطای ادراکی در مصرف آب و ظرفیتهای مغفول تولید بذر
دکتر حیدر ذوالنوریان، پژوهشگر بینالمللی تولید بذر سیبزمینی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با انتقاد از باورهای غلط رایج بیان کرد: کرمانشاه با در بر داشتن چهار اقلیم متفاوت و همجواری با مرز عراق، یک مزیت بینظیر برای زراعت سیبزمینی است. در سال ۸۲ که آزمایشها را آغاز کردیم، حتی بخشهای اداری معتقد بودند این کشت در کرمانشاه جواب نمیدهد، اما در سال ۸۳ کشاورزان پیشرو در اسلامآباد و ماهیدشت کار را آغاز کردند و امروز توانستهایم سه تاریخ کشت مختلف را در مناطق سرد و معتدل معرفی کنیم. متأسفانه اطلاعات غلط باعث خطای مسئولین شده است؛ سیبزمینی گیاهی ۹۰ تا ۱۱۰ روزه است و برخلاف تصور، آب بسیار کمی مصرف میکند. تحقیقات نشان میدهد سیبزمینی در هر فصل بین ۷ تا ۸ هزار مترمکعب آب نیاز دارد، در حالی که یونجه، ذرت و چغندر بالغ بر ۱۲ تا ۱۵ هزار مترمکعب آب میبلعند. اگر کشت اسفندماه را توسعه دهیم، با استفاده از بارندگیها تا خرداد نیازی به آبیاری نیست و در اوج کمآبی تابستان، محصول برداشت شده است.
این پژوهشگر بینالمللی به خبرنگار مهر توضیح داد: مناطق بکر استان ظرفیتی عالی برای تولید بذر هستند. ما با استفاده از تکنولوژی کشت بافت (همانند کشور هلند) گیاچههای عاری از ویروس و در نهایت بذر "مینیتوبر" را در استان تولید کردیم تا استان به خودکفایی برسد، اما متأسفانه به دلیل عدم حمایت جدی از سوی جهاد کشاورزی، تیم تولید از هم پاشید. عدم حمایت از بذر داخلی باعث شده کشاورزان بذر بیکیفیت و آلوده را از استانهای دیگر وارد کنند که خاک بکر کرمانشاه را نیز آلوده میکند. ما باید با تغییر سیستمهای آبیاری به قطرهای و نوارهای تیپ، بهرهوری آب را به بالاترین حد برسانیم.
چالش نوسانات بازار و ضرورت تکمیل زنجیره ارزش
ذوالنوریان در بخش دیگری از این گفتگو، به تشریح ابعاد اقتصادی و چالشهای بازار پرداخت و تصریح کرد: تولیدکننده سرمایه زندگیاش را به میدان میآورد، اما قیمتگذاریهای تضمینی دولتی اصلاً با واقعیتهای میدانی و هزینههای تولید همخوانی ندارد. افزایش ۲ تا ۳ برابری قیمت نهادهها (مثل کود مرغی که از ۴ هزار به ۹ هزار تومان رسیده) کمر کشاورز را شکسته است. از سوی دیگر، دلالان بیشترین سود را میبرند و در سالهایی که قیمت پایین است، کشاورز مجبور میشود محصولش را به قیمت خوراک دام بفروشد و هیچ حمایتی نمیبیند. سیبزمینی با متوسط تولید ۴۰ تا ۴۵ تن در هکتار (و گاهی تا ۸۰ تن در کرمانشاه)، سیرکننده شکم جهان گرسنه است و میتواند جایگزین مناسبی برای واردات گندم باشد.
وی در پایان راهکارهای توسعه را برشمرد و تأکید کرد: برای نجات این زراعت باید زنجیره ارزش تکمیل شود. ما نیازمند توسعه صنایع تبدیلی در استان هستیم تا تقاضا افزایش یافته و قیمت تثبیت شود؛ در غیر این صورت، محصول به خارج از استان منتقل شده و سود آن از دست میرود. علاوه بر این، باید با ایجاد بازارچههای عرضه مستقیم، فاصله مزرعه تا سفره را کم کنیم. همچنین تسهیل بروکراسی صادراتی با هماهنگی گمرک و استانداری و ایجاد "پارک نوآوری کشاورزی" برای انتقال مستقیم دانش به کشاورزان، الزامی است تا درآمد منطقی برای کشاورز تضمین شود.
مرور ظرفیتهای بیبدیل طبیعی و دانش بومی موجود نشان میدهد که طلای خاکی کرمانشاه میتواند ضامن امنیت غذایی کشور و موتور محرک اشتغال پایدار در غرب ایران باشد؛ اما این افق روشن نیازمند اقداماتی عاجل است. مطالبه مشخص و صریح کشاورزان و کارشناسان از دولت و سرمایهگذاران، پایان دادن به تراژدی خامفروشی از طریق احداث فوری صنایع تبدیلی، چیپسسازی و فرآوری سیبزمینی در داخل استان است. با تکمیل این زنجیره ارزش، حمایت عملی از تولید بذر مینیتوبر دانشبنیان و ایجاد مسیرهای سبز صادراتی، کرمانشاه نه تنها از چنگال دلالان و نوسانات ویرانگر بازار رها میشود، بلکه میتواند با قدرت به قطب بلامنازع صنایع غذایی و صادرات کشاورزی در خاورمیانه تبدیل گردد.