عصر کرد - کرمانشاه- با وجود تولید سالانه دهها هزار تن آفتابگردان و شهرت ملی برند «تخمه سنقری»، نبود صنایع تبدیلی و کمآبی، سود این محصول استراتژیک را روانه جیب واسطهها کرده است.
خبرگزاری مهر - گروه استانها- کوثر یاوری: دشتهای پهناور استان کرمانشاه در فصل تابستان، میزبان یکی از زیباترین و در عین حال اقتصادیترین جلوههای طبیعت هستند؛ مزارع بیکران گلهای آفتابگردان که همچون خورشیدهایی کوچک بر روی زمین میدرخشند. گل آفتابگردان، این گیاه یکساله و باشکوه که ارتفاع ساقه آن گاه تا حدود سه متر نیز قد میکشد و قطر گلهای درشت و زیبای آن به ۳۵ سانتیمتر میرسد، یکی از محصولات شناختهشده و استراتژیک کشاورزی در این خطه محسوب میشود. در اکثر نقاط دنیا از تخم آفتابگردان برای روغنگیری استفاده میشود، اما در استان کرمانشاه، بهویژه در شهرستانهای شرقی آن، این گیاه هویتی فراتر از یک دانه روغنی ساده یافته و به عنوان یک محصول آجیلی لوکس و پرطرفدار شناخته میشود؛ نعمتی که طبیعت به این دیار ارزانی داشته و نام «تخمه سنقری» را نه تنها در سراسر پهنه ایرانزمین، که حتی در آنسوی مرزهای کشور نیز پرآوازه کرده است.
شهرستان سنقر و کلیایی با سابقه و پیشینهای طولانی در کشت این محصول، به قطب بیبدیل تولید آفتابگردان آجیلی تبدیل شده است. طعم منحصربهفرد، درشتی دانه و کیفیت بالای تخمه سنقری، آن را به برندی محبوب در بازارهای خشکبار کشور بدل کرده است. با این حال، آفتابگردانهای زاگرس این روزها در زیر سایه سنگین کمآبی و فقدان توسعه متوازن میسوزند. کاهش نزولات آسمانی و افت نگرانکننده ذخایر آبی در سالهای اخیر، محدودیتهای جدی و فراوانی را برای توسعه سطح زیرکشت این محصول ایجاد کرده و کشاورزان را با چالشهای اقلیمی متعددی روبهرو ساخته است. گیاه آفتابگردان به دلیل داشتن برگهای بزرگ و پهن، تعرق بالایی داشته و نیازمند منابع آبی پایدار است؛ موضوعی که در شرایط خشکسالی، زنگ خطری برای آینده این زراعت پررنگ محسوب میشود.
در مواجهه با این بحران زیستمحیطی، راهکارهای علمی و ترویجی جدیدی در دستور کار قرار گرفته است. در سالهای اخیر، استفاده از ارقام هیبرید، اصلاحشده و زودرس مانند «G1» و «T6» در میان کشاورزان منطقه مورد توجه جدی واقع شده است. این ارقام نوین با برخورداری از دوره رشد کوتاهتر، میتوانند نقش بسیار مؤثری در مدیریت بهینه مصرف آب ایفا کنند و امیدها را برای حفظ این زراعت ارزشمند در استان زنده نگه دارند. اما مشکل آفتابگردان کرمانشاه تنها به کمآبی ختم نمیشود. این محصول با وجود کیفیت بالا و شهرت بینظیر در بازارهای کشور، همچنان از درد کهنه نبود صنایع تبدیلی، فرآوری و بستهبندی رنج میبرد. خامفروشی، جولان دلالان و انتقال فلهای این محصول به سایر استانها سبب شده تا ارزش افزوده واقعی طلای سنقر، به جای آبادانی منطقه، روانه جیب واسطهها شود.
رنج کشاورزان؛ از گرانی نهادهها تا کوچ اجباری محصول به اصفهان
یکی از کشاورزان بومی و باتجربه اهل شهرستان سنقروکلیایی در گفتگو با خبرنگار مهر به تشریح مشکلات و چالشهای کشت آفتابگردان پرداخت و گفت: بزرگترین مشکل و مانع ما برای ادامه این کار، گران بودن کود و نهادههای کشاورزی مخصوص آفتابگردان است. هزینهها به قدری بالا رفته که تأمین کود، با وجود حجم کم مصرفی، قیمت گزافی را به کشاورز تحمیل میکند و سوددهی مزرعه را به شدت پایین میآورد.
این کشاورز سنقری با اشاره به مشکلات فروش محصول افزود: بعد از رنج کاشت و برداشت، نبود یک بازار مطمئن در داخل استان برای فروش محصول، کمر کشاورز را میشکند. قدرت خرید مردم در کرمانشاه پایین آمده و بازار محلی ظرفیت و توان جذب این حجم از محصول را ندارد؛ به همین خاطر، ما مجبوریم هر سال تخمههای تولیدی خود را با هزار زحمت برای فروش به بازار اصفهان بفرستیم. از طرف دیگر، با وجود کیفیت بالای تخمه سنقری، ما در بحث برندسازی با مشکلات جدی مواجه هستیم. این محصول برند ثبتشده و خاصی با بستهبندی شرکتی ندارد که بتوانیم آن را بهطور رسمی در کشور معروف کنیم و انجام این کار به تنهایی برای کشاورزان بسیار سخت و ناممکن است.
سنقر؛ قطب تولید با برند ملی در حصار کمآبی
فرهاد شریفی، معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر، با ارائه آمار دقیقی از وضعیت این محصول در استان اظهار کرد: سطح زیر کشت آفتابگردان آجیلی استان در سال جاری ۵۶۱۱ هکتار است و پیشبینی تولید ما رسیدن به رقم ۱۰ هزار و ۷۰۰ تن میباشد. این در حالی است که در سال گذشته، سطح کشت این محصول ۶۴۸۲ هکتار با میزان تولید ۱۲ هزار و ۱۶۰ تن بوده که نشان از کاهش سطح زیرکشت به دلیل مدیریت منابع آبی دارد.
وی با اشاره به جایگاه شهرستانها در تولید این محصول افزود: شهرستان سنقر بعد از شهرستان صحنه، از لحاظ سطح زیر کشت و میزان تولید، دومین شهرستان در استان کرمانشاه محسوب میشود. از مجموع ۵۵۰۰ هکتار سطح زیرکشت استان، سنقر با حدود ۲۰۰۰ هکتار در جایگاه دوم قرار دارد و از ۱۲ هزار تن تولید کل استان، حدود ۳۷۰۰ تن (معادل ۳۱ درصد از تولید استان) مستقیماً مربوط به شهرستان سنقر است. امروز با افتخار میگوییم که «تخمه سنقری» یک برند شناختهشده در کل کشور است.
شریفی در خصوص ارقام مورد استفاده کشاورزان توضیح داد: به دلیل سابقه کشت و آشنایی دیرینه کشاورزان با زراعت آفتابگردان، این کشت در منطقه ریشه دوانده و با افزایش سطح مکانیزاسیون، زراعت آن در سنقر با شرایط آبوهوایی مناسب، بیشتر توسعه یافته است. در حال حاضر ارقام محلی سنقری بیشترین سطح کشت را به خود اختصاص دادهاند، اما در کنار آن، ارقام پرمحصول جدید با متوسط برداشت ۳ تا ۴ تن در هر هکتار، از جمله رقم G1 (جی وان) و T6 (تی شش) که ارقامی زودرس با طول دوره رشد ۸۵ تا ۹۰ روز هستند، معرفی شدهاند که حتی در کشتهای تأخیری نیز پاسخگویی بسیار خوبی دارند.
نبود خرید تضمینی و جولان دلالان در سایه فقدان صنایع تبدیلی
معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در ادامه بررسی چالشها تصریح کرد: آفتابگردان به دلیل ارتفاع بلند و داشتن برگهای بزرگ و پهن، دارای تعرق و مصرف آب زیادی است؛ بهویژه ارقام دیررس محلی که به دلیل طولانی بودن دوره رشد تابستانه، آب فراوانی میطلبند. اما ارقام پرمحصول هیبرید جدید با دوره رشد کوتاهتر، مصرف آب بسیار کمتری دارند. با این حال، مهمترین مشکل ما کمبود منابع آب و کاهش شدید ذخایر سدها در اراضی پایاب است. متأسفانه با وجود بارندگیهای خوب بهاره در سطح استان، در شهرستانهای شرقی یعنی کنگاور و سنقر میزان بارشها بسیار کمتر از سایر مناطق بوده است.
وی با انتقاد از وضعیت بازار فروش گفت: یکی از دردهای اصلی این است که در فصل برداشت، هیچ قیمت تضمینی برای آفتابگردان آجیلی وجود ندارد. البته برای آفتابگردان روغنی خرید تضمینی تعریف شده، اما قیمت آن نسبت به بازار آزادِ آفتابگردان آجیلی بسیار کمتر و تقریباً یکچهارم است؛ بنابراین اگر کسی آفتابگردان روغنی هم بکارد، ترجیح میدهد آن را در بازار آزاد و به قیمت آجیلی بفروشد. هر ساله افراد و دلالان مشخصی جهت خرید دانه آفتابگردان مراجعه میکنند و گاهاً محصول را پیش از رسیدن و بهصورت سبز خریداری میکنند.
شریفی در پایان خاطرنشان کرد: صنایع تبدیلی و بستهبندی صنعتی استانداردی در استان برای این محصول وجود ندارد. تنها برای مقدار کمی از محصول، در کارگاههای سنتی عملیات طبخ و نمکزنی انجام میشود و مابقی محصول بهصورت فله به سایر استانها و صنایع تبدیلی آنها حمل میگردد. برنامه الگوی کشت استان متناسب با منابع آب قابل دسترس طراحی میشود و ضمن رعایت تناوب زراعی، امنیت غذایی نیز لحاظ میگردد تا هر محصول متناسب با پتانسیل منطقه توسعه یابد.
اشتباهات فنی و تهدید پرندگان؛ آفتهایی بر جان مزارع
عباس رضاییزاد، عضو هیئت علمی و معاون پژوهشی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر، با بررسی تخصصی روند کاشت این محصول اظهار کرد: یکی از مهمترین مزایای توسعه آفتابگردان در سنقر، قرار گرفتن آن در یک تناوب زراعی بسیار مناسب با غلات است. کشت دوم آفتابگردان زمانی در این منطقه امکانپذیر است که محصول اول (معمولاً گندم یا جو) زود برداشت شود و منطقه از نظر طول فصل رشد، دما و آب آبیاری ظرفیت لازم را داشته باشد.
وی با اشاره به خطاهای رایج کشاورزان افزود: متأسفانه در مسیر تولید، کشاورزان با اشتباهات فنی متعددی روبهرو میشوند. استفاده از بذر نامناسب یا با کیفیت پایین، انتخاب رقم بدون توجه به شرایط اقلیمی منطقه، تراکم نامناسب بوته، آمادهسازی غیراصولی بستر بذر، کاشت در عمق نامناسب و مدیریت ضعیف علفهای هرز در مراحل اولیه، از مهمترین اشتباهاتی است که راندمان کار را پایین میآورد. همچنین تاریخ کاشت یکی از عوامل کلیدی و تعیینکننده عملکرد در سنقر است. در سالهایی که به دلیل بارندگی یا شرایط نامناسب زمین، کاشت به تأخیر میافتد، طول دوره رشد کاهش پیدا کرده و گیاه مراحل حساس گلدهی و پر شدن دانه را در شرایط نامناسبتری طی میکند.
بذر اصلاحشده؛ نخستین حلقه مفقوده زنجیره تولید
معاون پژوهشی مرکز تحقیقات کشاورزی استان کرمانشاه تصریح کرد: مهمترین نگرانی ما برای این زراعت، افزایش همزمان احتمال گرما و کمبود رطوبت در مراحل حساس گیاه است. متأسفانه در بازار هم بذرهای باکیفیت و هم بذرهای بیکیفیت و تقلبی وجود دارد که کشاورز را سردرگم میکند.علاوه بر چالشهای اقلیمی، خسارت پرندگان بهویژه در مرحله رسیدگی دانهها میتواند در برخی مزارع آفتابگردان کاملاً جدی و از نظر اقتصادی مخرب باشد. شدت این خسارت به موقعیت مزرعه، نزدیکی به زیستگاه پرندگان، سطح زیرکشت و همزمانی رسیدگی مزارع بستگی دارد.
رضاییزاد در پایان تأکید کرد: در شرایط فعلی، تأمین آب، خرید بذر هیبرید، کود و هزینههای عملیات مکانیزه از مهمترین و سنگینترین اجزای هزینه تولید برای کشاورز هستند. نبود صنایع بستهبندی، واحدهای بوجاری و فرآوری آفتابگردان بهعنوان یکی از بزرگترین مشکلات شهرستان سنقر و کلیایی مطرح است؛ اما باید به خاطر داشته باشیم که بذر، نخستین حلقهای است که باید در این زنجیره تولید اصلاح و استانداردسازی شود.
آفتابگردان کرمانشاه با وجود شهرت ملی، پتانسیل بالای ارزآوری و سازگاری با الگوی کشت منطقه، در تله خامفروشی و کمآبی گرفتار شده است و رهایی از این تله، نیازمند یک پوستاندازی اساسی در اقتصاد کشاورزی استان است. برای تبدیل «تخمه سنقری» از یک محصول فلهای به یک برند لوکس جهانی، باید از مرثیهسرایی برای کمبودها عبور کرد و به سمت اقدام عملی گام برداشت. مطالبه قطعی، روشن و عاجل کشاورزان و کارشناسان از وزارت جهاد کشاورزی و صمت این است که با تخصیص یارانههای هدفمند برای خرید بذور هیبریدِ کمآببر و ایجاد خطوط اعتباری ویژه، زمینه احداث سریع «شهرک تخصصی فرآوری، بوجاری و بستهبندی خشکبار» را در شهرستان سنقروکلیایی فراهم کنند تا دسترنج طلایی کشاورزان زاگرسنشین، با نام و برند کرمانشاه به بازارهای بینالمللی صادر شده و سود واقعی آن، چرخه اقتصاد و اشتغال بومی را به حرکت درآورد.